Slaat AI een gat in de belastinginkomsten van overheden?

AI neemt ons steeds meer werk uit handen, ook betaald werk. Als grote groepen mensen door AI hun baan verliezen, heeft dat dan ook gevolgen voor de belastinginkomsten van overheden? We bellen erover met Thijs Knaap, hoofdeconoom van APG.

Bestaat er een historische parallel voor wat we nu met AI zien?
“Wat in ieder geval eerder is voorgekomen, is de angst dat een nieuwe technologie ervoor zorgt dat heel veel mensen hun baan kwijtraken. Die angst hebben we bij automatisering in de vorige eeuw ook gezien, en daarvoor al in bijvoorbeeld de textielindustrie.

Die zorgen waren niet altijd onterecht. Denk aan grote nationale trauma’s zoals het sluiten van scheepswerven of kolenmijnen. Dat leidde tot langdurige verstoringen, waarbij hele regio’s en soms generaties moeite hadden om werk te vinden. Die parallel is er dus zeker. Wat we niet weten, is in hoeverre AI hetzelfde effect gaat hebben en hoe snel dat dan gaat. Maar ook dat is niet nieuw: telkens weer zie je die onzekerheid ontstaan.”

Wat is er dan wél anders aan AI?
“Wat misschien nieuw is, is dat AI nu ook beroepen raakt die voorheen relatief veilig waren. Het gaat niet meer alleen om productiewerk of eenvoudige taken, maar om werk dat eerder als een opstap naar de midden- of hogere klasse werd gezien. Dat is voor sommige groepen een schok, temeer omdat het nu andere mensen treft dan voorheen. Uit onderzoek van het CBS blijkt bijvoorbeeld dat hbo- en wo-geschoolden vaker dan gemiddeld vinden dat AI taken van hen kan overnemen. Uiteindelijk blijft er meestal wel werk, maar verandert het takenpakket. De vraag is vooral welke nieuwe banen er precies gaan bijkomen. Dat maakt met name de korte termijn spannend.”

Als AI arbeid vervangt, betekent dat dan ook dat de belastinginkomsten van de overheid dalen?
“Ongeveer een derde van de belastinginkomsten is direct gerelateerd aan arbeid, zo’n 105 miljard euro. Tel je premies mee, dan kom je op meer dan de helft. Dus de eerste gedachte is inderdaad: als arbeid wegvalt, valt ook een groot deel van de belastingbasis weg. Toch ligt het iets ingewikkelder. Volgens het CBS draait de overheid bijna volledig op arbeid. Als AI arbeid efficiënter maakt, kan de overheid mogelijk ook kleiner worden en heb je minder belasting nodig.

Tegelijkertijd zijn de grootste uitgavenposten van de overheid niet zo eenvoudig te automatiseren, zoals sociale zekerheid en zorg. Uitkeringen worden niet goedkoper door AI. En als de werkloosheid stijgt, nemen die uitgaven juist toe. Dus in een scenario waarin AI tot veel werkloosheid leidt, is dat per saldo waarschijnlijk slecht voor de begroting. Dan moet je op zoek naar andere belastingbronnen.”

Vormt het belasten van kapitaal, of misschien wel AI zelf, een oplossing?
“Deels wel. Als arbeid minder belangrijk wordt, moet je kapitaal zwaarder belasten. Maar dat is lastiger. Arbeid zit vast: werknemers kunnen immers niet zomaar weg. Kapitaal is daarentegen juist mobiel: winsten kunnen verplaatst worden naar landen met lagere belastingen.

Je kunt wel nadenken over het belasten van AI zelf, bijvoorbeeld per interactie of gebruikseenheid: per ‘token’, zoals dat heet. Net zoals arbeid belast wordt, belast je dan het gebruik van AI. Maar dan krijg je praktische problemen: hoe meet je dat? En wil je dat de overheid precies weet waarvoor mensen AI gebruiken? Daar zitten ook privacyvragen aan vast.

Het grootste probleem blijft echter dat de technologie grotendeels buiten Nederland wordt ontwikkeld. Dat maakt effectieve belastingheffing nóg ingewikkelder. Het is daarom belangrijk dat Europese overheden investeren in eigen AI en die ontwikkeling stimuleren. Dat maakt ons minder afhankelijk van Amerikaanse technologie. Daar was al reden voor vanuit het oogpunt van strategische autonomie. Nu komt daar een tweede reden bij: als je AI wilt belasten, is het handig als die technologie ook binnen je eigen jurisdictie valt. De overheid zou bijvoorbeeld kunnen eisen dat bepaalde diensten in Europa worden ontwikkeld of gebruikt. Dat werkt als een vorm van subsidie en geeft je meer controle.”

Is zo’n scenario van massawerkloosheid door AI realistisch?
“De geruststellende gedachte van economen is dat het uiteindelijk altijd wel goed komt. Dat is het historische patroon: er verdwijnen banen, maar er ontstaan ook weer nieuwe. Alleen niet altijd voor dezelfde mensen. En op de korte termijn kun je best een periode krijgen zoals in de jaren tachtig, met langdurige werkloosheid door sanering en automatisering.

Dat heeft ook een zichzelf versterkend effect: mensen verliezen hun baan, hebben minder te besteden, bedrijven verkopen minder en snijden nog verder. Dan kun je in een soort depressieachtige situatie terechtkomen, ondanks dat de productiviteit stijgt. Op zo’n moment is het juist aan de overheid om in te grijpen en de economie op gang te houden.”

Zou herverdeling, bijvoorbeeld via een basisinkomen, dan een oplossing kunnen zijn?
“Dat is een van de opties. Als belasting op arbeid minder oplevert, maar je er wel in slaagt om AI of kapitaal te belasten, dan komt dat geld alsnog in de schatkist en kan het via uitkeringen worden herverdeeld. Dat is nog niet per se een basisinkomen zoals dat vaak wordt voorgesteld, maar het mechanisme lijkt er wel op. Als er structureel minder werk is, kan het huidige systeem van tijdelijke uitkeringen onder druk komen te staan. Dan moet je misschien naar een model waarin mensen altijd een minimuminkomen hebben.

Maar nogmaals: we weten niet of dat nodig is, omdat er waarschijnlijk ook weer nieuwe banen ontstaan. Je zou zelfs kunnen beargumenteren dat we in de toekomst juist veel behoefte krijgen aan arbeid, bijvoorbeeld door vergrijzing. Er komt een grote groep gepensioneerden aan die diensten nodig heeft. In die zin kan AI juist helpen om aan die vraag te voldoen. Op macroniveau hoeft AI dus geen slechte ontwikkeling te zijn. Maar de overgang kan behoorlijk schokkerig zijn, en dat is waar de uitdaging zit.”