Beleggen in Nederland

Beleggen in Nederland

Van windmolenparken tot hotels en van snelwegen tot kansrijke startups: we vinden het belangrijk om te investeren in Nederland. Waar doen we dat? En waarom? Hierover meer op deze pagina.

Thema
Lange termijn beleggen
Collectie inhoud
7 Publicaties

Steunmaatregelen en vaccins zijn richtsnoer voor beleggers

Gepubliceerd op: 22 februari 2021

Hoofd beleggingen APG Asset Management Peter Branner over 2021

 

Het beleggingsjaar 2020 was voor APG niet slecht. Ondanks de coronacrisis. De vooruitzichten voor 2021 zijn echter onzeker. Prijsstijgingen op financiële markten, een toenemend inflatierisico en zorgen over de snelheid van vaccineren tegen corona. Wat betekent dit voor de beleggingen van APG? Peter Branner, hoofd beleggingen van APG Asset Management, blikt terug en kijkt in vogelvlucht vooruit aan de hand van elf thema’s.

 

2020

“Ondanks alle hectiek hebben we qua beleggingsresultaten toch een heel behoorlijk jaar gehad. De pensioenfondsen waar wij voor werken, hebben in 2020 een rendement van zo’n 7% behaald, wat overeenkomt met ons gemiddelde over de afgelopen jaren. De aandelenkoersen liepen, na de stevige koersdalingen in maart, richting de zomer weer flink op en stegen ook in de rest van het jaar. Voor onze twee grootste klanten, ABP en BpfBOUW, realiseerden we over 2020 een gemiddeld extra rendement ten opzichte van de markt van 0.90%. Dat komt voor een deel door een actief beleggingsbeleid in meerdere categorieën, binnen zowel aandelen als vastrentende waarden.”

 

Centrale banken

“Beleggingsjaar 2021 zal grotendeels bepaald worden door wat de centrale banken gaan doen. De vraag is of ze de markten blijven steunen, met ultralage rentes en het opkopen van staatsobligaties, waardoor beleggers lage risicopremies zullen blijven vragen. Ik verwacht dat ze ermee zullen doorgaan, en dat zal dit jaar het belangrijkste onderwerp blijven. Iedere mogelijke beleidsaanpassing, of zelfs maar het hinten in die richting, kan erg slecht nieuws betekenen voor de financiële markten. Gelukkig zijn centrale bankiers heel rationeel; ze kijken vooral naar inflatie en werkloosheidscijfers. De hamvraag is hoe snel de economie zal herstellen van de coronapandemie en hoe verstandig de centrale banken hun steun dan afbouwen. Zónder de financiële markten in gevaar te brengen.”

 

Coronacrisis

“De media besteden veel aandacht aan de gevolgen van de lockdown en de vertragingen in het vaccineren van de bevolking. Ik vind dat het vaccinatiebeleid in Nederland langzaam op gang komt. Ik vrees dan ook dat we langer met het virus en mogelijke mutanten te maken zullen hebben. De economische gevolgen hiervan zullen uitdagingen met zich meebrengen voor de ene sector, en groeikansen voor de andere. In een dergelijk klimaat is een actief beleggingsbeleid, zoals wij dat voeren, cruciaal.”

 

Consumentengedrag

“Voor Nederland zie ik de consumentenbestedingen in de eerste zes maanden van dit jaar nog niet veel stijgen. Zolang de onzekerheid rond werkgelegenheid hoog blijft, zal dat een dempend effect hebben op de consumptie. Belangrijk om te volgen is wat consumenten gaan doen met het geld dat ze nu besparen, bijvoorbeeld omdat ze niet kunnen reizen. Waarschijnlijk blijven ze geld uitgeven aan het opknappen van hun huis, aan elektronica en andere zaken.

Het is daarnaast zeer de vraag of we ons oude leven weer zullen oppakken, dus fulltime op kantoor werken, veel vliegen, noem maar op. Tegelijk zullen beleidsmakers met fiscaal beleid het consumentengedrag verder sturen. Denk aan belastingen op vervuilend gedrag, zoals een vliegtaks, maar ook de komende CO2-heffing voor bedrijven. Consumenten zullen voorlopig nog erg onzeker blijven over de economie, hun koopkracht, het behoud van hun baan. Die onzekerheid zien we terug op de financiële markten, met name in de ‘VIX’, de graadmeter voor de onrust van beleggers. Deze VIX piekte afgelopen jaar boven een stand van tachtig, en schommelt nu al een tijdje rond de twintig. Dat is nog steeds hoger dan gemiddeld, en dat zie ik nog wel een tijdje aanhouden.” 

 

Steunmaatregelen

“Beleidsmakers in zowel de VS als de eurozone hebben in het afgelopen jaar enorme fiscale stimuleringsprogramma’s opgetuigd. Dat is goed nieuws en kan erg goed uitpakken. Maar die programma’s zijn complex om te implementeren, in tegenstelling tot het rentewapen van centrale banken dat veel eenvoudiger is en direct impact heeft. De fiscale stimulering zal in 2021 aantrekken. We zullen nauwgezet volgen hoe die stimulering in praktijk wordt opgenomen in de economie en hoe snel we de gevolgen daarvan zullen zien. Dat is niet eenvoudig en kost tijd. Voor succes heb je politici nodig zoals Mario Draghi; zeker voor een land als Italië is de aanpak en het effect van fiscale stimulering cruciaal.”     

 

Joe Biden

De verkiezing van Joe Biden tot nieuwe president heeft verstrekkende gevolgen. Sowieso voor de wereldwijde aanpak van het klimaatprobleem, het is mooi dat Biden er meteen voor heeft gezorgd dat de VS zich weer aansluit bij het Klimaatakkoord van Parijs. De grootste economie van de wereld heeft nou eenmaal een grote invloed op het tempo van de noodzakelijke verduurzaming. Daarnaast ga ik ervan uit dat de handelsrelaties tussen de VS en de EU-landen zullen verbeteren, met positieve effecten voor sommige delen van de economie. Overigens zijn er nog wel belangrijke knelpunten. Denk aan de mate waarin we de grote techbedrijven in Europa belasting willen laten betalen.

Ik denk dat Biden nog wat meer fiscaal zal stimuleren dan zijn voorganger, maar laten we niet vergeten dat Trump enorme belastingverlagingen gaf aan de rijken. Biden moet zijn herstelplannen op de een of andere manier zien te financieren, hij zal een fiscaal beleid moeten voeren waarmee hij sociale onrust voorkomt. Dat is op de korte termijn niet per se goed voor financiële markten, al snap ik de logica hiervan.

De verhouding tussen de VS en China zie ik niet erg verbeteren. De denkbeelden van Biden over de invulling van de handelsrelatie met China wijken niet ver af van die van Trump. En laten we wel zijn: de krachtmeting tussen de VS en China is in feite nog maar net begonnen.”

 

Sectoren

“Deze politieke en macro-economische trends hebben uiteraard gevolgen voor de sectoren waarin we beleggen. Ik denk dat de techbedrijven ook in 2021 goed zullen presteren, net als online retailers. De consensus is dat fysieke winkels, winkelcentra maar ook bedrijven in de reiswereld, het lastiger zullen krijgen. Als belegger die zijn investeringen goed spreidt, hielden we al vóór de pandemie rekening met deze trends. Digitalisering en robotisering zijn voorbeelden van thema’s waar we onze beleggingen - binnen de meest lucratieve delen van waardeketens, en de meest lucratieve delen van de kapitaalstructuur van die bedrijven - op selecteren.”

 

Fossiele brandstoffen

“Met de olie- en gasbedrijven waarin we beleggen, zijn we al jaren in dialoog. Juist als betrokken aandeelhouder kun je invloed op deze bedrijven uitoefenen zodat ze eerder de transitie maken richting het opwekken van duurzame energie, en hun CO2-uitstoot afneemt. We moeten met name beleggen in bedrijven die de transitie het beste doorvoeren, die met succes zijn overgestapt van de winning van energie uit olie en gas naar windparken op zee en zonne-energie.”

 

Opkomende markten

“De coronapandemie heeft in de meeste landen wereldwijd voor negatieve groeicijfers gezorgd. Behalve in China en een paar opkomende markten in Afrika. Voor de lange termijn beschouw ik de oprukkende robotisering in Westerse landen wel als een risico voor opkomende markten. We hebben ook gezien dat de vrachttarieven afgelopen jaar zeer hard stegen. Tel daar het klimaatvraagstuk bij op, dan zie je dat de opkomende landen, met hun fragiele economie, afhankelijker worden van de binnenlandse vraag. Dat zal moeilijk worden, met uitzondering van China. Sowieso denk ik dat we onze perceptie van China als ‘opkomende economie’ moeten aanpassen. China is zowel Europa als de VS in veel opzichten allang voorbij, waar het gaat om het gebruik van moderne technologie.”

 

Infrastructuur

‘Naast beleggen in onder andere aandelen, obligaties en vastgoed, beleggen we direct in infrastructuur. Denk aan windmolenparken, havens, vliegvelden, snelwegen, bruggen en tolwegen. Deze beleggingen dragen in positieve zin bij aan onze rendementen en hebben een stabiliserende rol en daarnaast dragen we ons steentje bij aan de energietransitie. Het gaat vaak om complexe beleggingen, mede daarom niet geselecteerd door de meeste andere investeerders, met het voordeel dat we een iets hoger rendement behalen. Wereldwijd zullen de investeringen in infrastructuur sterk aantrekken, ook door alle stimuleringsmaatregelen van overheden. Ik verwacht niet dat we bij interessante, infrastructurele beleggingsprojecten moeten ‘concurreren’ met publiek geld. Ik denk eerder dat overheden met ons de samenwerking zullen zoeken, vanwege onze kennis van complexe investeringsanalyses, onze ervaring met partnerships en platforminvesteringen (investeringen waarbij we geleidelijk onze interesse kunnen uitbreiden)."

 

Bitcoin

“Ja, nu is bitcoin de hype van dit moment, vooral voor speculatief ingestelde beleggers, voorlopers als Elon Musk en nu ook een paar transactiebanken. Ik bewonder de blockchain technologie achter de bitcoin, maar ik maak me zorgen over de werkelijke waarde van Bitcoin. Ik  beschouw het niet echt als een nieuwe vermogensklasse. Punt is wel dat het in praktijk enorm veel energie kost om bitcoins te ‘minen’.

 

Het lastige is dat bitcoins niet ondersteund worden door de centrale banken. Die zijn wel bezig met de ontwikkeling van een digitale munt, en dat juich ik toe. Deze munt wordt centraal door hen wordt beheerd zodat de waarde min of meer gegarandeerd blijft. In een land als Zweden is het plegen van belastingfraude veel moeilijker geworden, nu daar het gebruik van munten en bankbiljetten afneemt. Ik hoop dat in de toekomst de centrale banken daadwerkelijk een digitale munt lanceren. Daar zie ik meer toekomst in dan in bitcoins.”

Volgende publicatie:
“We hebben een andere definitie nodig van een goed leven”

“We hebben een andere definitie nodig van een goed leven”

Gepubliceerd op: 22 februari 2021

Twee economen over een andere vorm van economische groei

Economische groei begint zijn tol te eisen van mens en milieu. De natuur heeft haar grenzen bereikt en mensen komen in opstand tegen de ongelijke verdeling van rijkdom. Volgens economen Hans Stegeman van Triodos Investment Management en Charles Kalshoven van APG hebben we een drastisch andere denkwijze nodig. “Je ziet dat mensen een ander gevoel krijgen voor wat waardevol is.”

 

Hans Stegeman is Chief Investment Strategist bij impactbelegger Triodos Investment Management. Hij publiceert regelmatig over de grenzen aan het huidige economische systeem. Charles Kalshoven is macro-econoom en senior strateeg bij APG. In zijn columns bespreekt hij economische ontwikkelingen en wat die betekenen voor ons dagelijks leven.

 

Hans, als econoom publiceer je geregeld over je overtuiging dat het huidige systeem van streven naar eindeloze economische groei niet meer houdbaar is. Wat bedoel je daarmee?

“Ik ben niet tegen economische groei, maar die heeft wel grote nadelige gevolgen voor de aarde. Denk aan klimaatverandering, toenemende sociale ongelijkheid en de drastische afname van biodiversiteit. Er wordt wel gezegd dat nieuwe technologie die problemen kan oplossen, maar daarvoor heb ik nog geen overtuigend bewijs gezien. Ik hoop van harte dat technieken als CO2-afvang (het opvangen van CO2 zodra het bij verbranding vrijkomt en daarmee voorkomen dat het in de lucht komt, red.) helpen, maar ik heb mijn twijfels. Ik denk echt dat we naar een andere vorm van groei moeten. Overigens vind ik economische groei een beperkt begrip om vooruitgang te meten. Groei staat niet altijd gelijk aan geluk of welzijn.”

 

Charles: “De klassieke economische theorie ziet economische groei als de uitkomst van kapitaal en arbeid. Maar sinds de industriële revolutie is daar een belangrijke factor bijgekomen, namelijk energie. En tot dusverre is dat vooral fossiele energie. Die heeft zijn prijs, in de vorm van schade voor mens en milieu. Maar die wordt niet of onvoldoende doorberekend in de prijs van producten.”

 

Toch hebben arme landen economische groei nodig om uit de armoede te komen.

Charles: “Dat is een lastig dilemma. Als je armoede wil bestrijden, heb je economische groei nodig. En die leidt weer tot een grotere vraag naar energie. Aan de andere kant wil je het gebruik van energie beperken om klimaatverandering tegen te gaan. We moeten dus op zoek naar een ander soort groei, waarvoor minder energie nodig is en meer gebruik wordt gemaakt van hernieuwbare energie. We moeten zorgvuldiger met grondstoffen omgaan en die hergebruiken; we moeten minder spullen én mensen over de hele wereld vervoeren. Wat helpt, is dat economische ontwikkeling meestal leidt tot kleinere gezinnen en dus een lagere bevolkingsgroei. Dat is weer gunstig voor het klimaat.”

 

Hans: “De grenzen van ons ecosysteem zijn keihard. Er is maar één aarde. Daar is niet aan te tornen. We zullen een manier moeten vinden om binnen deze grenzen welvaart te creëren voor iedereen. De welvaart is enorm ongelijk verdeeld. De rijkste 10% van de wereld – en daar horen ook de meeste Nederlanders bij – kopen steeds meer spullen, zonder daar echt gelukkig van te worden. Terwijl er tegelijkertijd miljarden mensen zijn die honger lijden en amper een dak boven hun hoofd hebben. Dit moet eerlijker.”

 

Hoe krijgen we zo’n duurzame, eerlijke vorm van economische groei van de grond?

Hans: “We moeten in het westen anders gaan denken. We leven in een competitieve wereld, waarin iedereen naar de top wil racen. Met een duur horloge of merkkleding als statussymbool. Maar worden we daar echt gelukkig van? Of zijn dat toch eerder waarden als saamhorigheid, en tevreden zijn met wat je hebt? Om zo’n omslag in het denken voor elkaar te krijgen, moeten alle betrokken partijen meewerken: de overheid, bedrijven, consumenten én beleggers. Je moet op alle borden schaken. En elke partij start vanuit een ander punt. Dat is heel complex.”

 

Charles: “We hebben een andere definitie nodig van ‘een goed leven’. Nu is dat massaconsumptie. En status. Maar wat status geeft, kan veranderen. De jongere generatie vindt het allang niet ‘cool’ meer om 80 uur per week te werken, en hecht belang aan andere zaken dan veel geld verdienen. Ook de overheid heeft hier een rol in te spelen. Die moet een stip op de horizon zetten: daar willen we met ons allen heen. En dit vervolgens stimuleren met wet- en regelgeving. Bijvoorbeeld door de kosten van CO2-uitstoot in de prijzen van producten op te nemen.”

    Hans Stegeman (links) en Charles Kalshoven. 

 

 

Heeft ‘corona’ iets veranderd in onze manier van denken? Heeft het een duurzame economie dichterbij gebracht?

Hans: “Je ziet dat mensen een ander gevoel krijgen voor wat waardevol is. Zo vroeg ik bijvoorbeeld of dit interview een kwartiertje eerder kon beginnen, omdat ik mijn zoontje met de slee van school wilde halen. Wat ik heb geleerd, is dat mensen worden gemotiveerd door een positieve beloning. Niet door de afschrikwekkende werking van een negatief vooruitzicht. Als we iets willen veranderen in ons economisch denken, bereiken we het meest door met positieve voorbeelden te inspireren. Vooral aangeven wat er wel kan en hoe dat kan bijdragen aan ons welzijn.”

 

Charles: “Ik zie dat corona wel invloed heeft gehad op de politiek. In Europa heeft corona echt een impuls gegeven aan groene initiatieven, zoals de Green Deal (een actieplan om de economie van de Europese Unie duurzaam te maken, red.). De houding van overheden is ook verschoven van bezuinigen en financiële discipline naar investeren in de maatschappij en het ondersteunen van getroffen mensen en ondernemingen. Het verhogen van de overheidsschuld is niet meer zo’n taboe als voorheen.”

 

Hans: “Het virus heeft ons bewuster gemaakt van onze relatie met de natuur. Ik vind wel dat de overheid een enorme kans heeft laten liggen door geen voorwaarden te verbinden aan de steun voor bedrijven, bijvoorbeeld Schiphol. Dit was een mooie gelegenheid geweest om de verduurzaming van Schiphol te versnellen. Het in stand houden van iets wat niet houdbaar is, is eigenlijk weggegooid geld.”

 

Welke rol kunnen pensioenfondsen en beleggers spelen in de verduurzaming van de economie?

Charles: “Met het geld dat we namens onze pensioenfondsen beheren, spelen we een belangrijke rol. En dat gaat verder dan producenten van slechte producten uitsluiten. Wij gaan met bedrijven in gesprek. Bijvoorbeeld over hoe ze de omslag van fossiele naar duurzame energie kunnen maken. Of juist omdat we vinden dat ze heel goed bezig zijn en we hun voorbeeld willen delen met andere bedrijven waarin we beleggen. Denk aan Arcadis, dat mede door gesprekken met ons ging rapporteren over hoe ze bijdragen aan de Duurzame Ontwikkelingsdoelen. Uitdaging is wel dat er nog steeds veel te weinig informatie is over de duurzaamheid van bedrijven en projecten. Wij dringen daar dan ook bij bedrijven op aan en dragen bij aan de ontwikkeling van duurzaamheidsstandaarden, zodat zoveel mogelijk beleggers dezelfde taal spreken.”

 

Hans: “Je moet als belegger weten waar je naartoe wil. En daaraan bijdragen. Dat gaat veel verder dan een lagere CO2-voetafdruk dan de markt. De markt als geheel is een weerspiegeling van de wereld en de wereld is verre van duurzaam. Wij stellen aan het begin van ons beleggingsproces vast aan welke positieve ontwikkelingen we willen bijdragen en daar beleggen we in. Denk aan microfinanciering, zonnepanelen of online platforms waar je voedingsproducten rechtstreeks van de boer kan kopen. Zaken als kernwapens en fossiele energie horen daar niet bij.”

 

Triodos Investment Management heeft klanten die bewust kiezen voor een ‘groene’ belegger; APG bedient pensioenfondsen waarbij de deelnemers verplicht zijn aangesloten. Maakt dat verschil in de manier waarop je verantwoord beleggen kunt doorvoeren?

Hans: “Triodos is ooit begonnen met het uitsluiten van bepaalde beleggingen op ethische gronden, en dat is ontwikkeld naar een focus op positieve impact. APG heeft natuurlijk te maken met de verwachtingen van deelnemers in de pensioenfondsen waar ze voor werkt. APG krijgt een bepaald mandaat van de pensioenfondsen en daar hoort een bepaald beleid bij. Maar het kan scherper, wat mij betreft. Er moet een ondergrens zijn. Als de kern van een bedrijf niet duurzaam is en verbetergesprekken op niets uitlopen, moet je eruit. Ook zou APG concreter kunnen uitleggen welke positieve impact ze wil bereiken.”

 

Charles: “Wij geloven in de kracht van engagement (verbetergesprekken met bedrijven, red.). Als je alle fossiele-energiebedrijven verkoopt, wordt de wereld daar niet groener van. Door met ze in gesprek te gaan, kun je positieve veranderingen bewerkstelligen. Bedrijven als Shell en BP begrijpen heel goed dat we naar een andere vorm van energie toe moeten. In de energiesector is heel veel kennis én geld aanwezig. Daar moeten we gebruik van maken. Met een vermogen van ruim € 500 miljard kunnen we ook relatief grote belangen in bedrijven nemen, waardoor we invloed kunnen uitoefenen. Maar ook wij verkopen een bedrijf als engagement uiteindelijk niet werkt.”

 

Hans: “Er zijn wel fossiele bedrijven die de omslag maken naar groene energie. Denk aan het Deense Ørsted. Maar de echte verandering gaat niet van de grote oliebedrijven komen. De meeste willen toch hun olievoorraden nog zo lang mogelijk uitmelken. Verandering komt eerder van kleine bedrijven met slimme, nieuwe ideeën. Wij nemen relatief grote belangen in dit soort startups en niet-beursgenoteerde bedrijven. Zo kunnen wij vanaf het begin invloed uitoefenen.”

 

Gaat beleggen in duurzame economie ten koste van de rendementen die je kan behalen?

Hans: “Op de langere termijn niet. Natuurlijk, in een jaar waarin de olieprijs stijgt, profiteren wij daar niet van. Maar over de langere termijn hebben we daar geen last van. Daar komt bij dat duurzaamheidsinformatie extra inzicht geeft in een bedrijf. Het is een hardnekkige mythe dat duurzaamheid ten koste van het rendement gaat. Er zijn talloze onderzoeken die aangeven dat het niet zo is.”

 

Charles: “Eens. Je pakt met verantwoord beleggen niet alleen financiële, maar ook een ander soort risico’s aan. Denk aan het risico dat je vastgoedpanden overstromen door klimaatverandering. Als je precies weet waar dit speelt en voorbereidende maatregelen treft, breng je juist het risico van je beleggingen omlaag. Niet duurzaam beleggen is pas een risico.”

Volgende publicatie:
”Op kleinere schaal zijn er wel degelijk mogelijkheden in Nederland”

”Op kleinere schaal zijn er wel degelijk mogelijkheden in Nederland”

Gepubliceerd op: 12 februari 2021

Jeroen Schreur over beleggen in de Nederlandse energietransitie

 

Van slimme batterijen tot vernieuwende laadtechnieken voor elektrische auto’s: met innovaties als deze kunnen startups bijdragen aan de Nederlandse energietransitie. APG belegt namens ABP in deze jonge ondernemingen. Dat gebeurt via Rockstart, dat gespecialiseerd is in de selectie en ondersteuning van veelbelovende startups. Vandaag werden de eerste namen bekend van de bedrijven die zijn geselecteerd. Jeroen Schreur, bij APG verantwoordelijk voor beleggingen in de energietransitie: “We verwachten dat Rockstart sommige bedrijven kan laten groeien tot belangrijke spelers in het energiedomein.”

Om voor ABP te investeren in de Nederlandse energietransitie via relatief kleine en innovatieve projecten en bedrijven, heeft APG begin 2019 ANET (‘ABP Nederlands Energietransitiefonds’) opgericht. Het fonds belegt in projecten en bedrijven die zich richten op energieopwekking, -opslag,-distributie en -besparing. Schreur: “Pensioenfondsen zijn voor het beleggen van hun forse vermogens vaak aangewezen op grotere bedrijven en projecten wereldwijd. Het is lastig om die in Nederland te vinden. Maar op kleinere schaal zijn er wel degelijk mogelijkheden in Nederland. Het zou zonde zijn als we daaraan voorbijgaan, want het is een interessante markt die volop in beweging is en aantrekkelijke kansen biedt. Door in een breed gespreide portefeuille van veelbelovende jonge bedrijven te investeren, verwachten we een goed rendement te behalen tegen een aanvaardbaar risico.”

Vervolgkapitaal
Rockstart is ­– naast Asper (slimme warmtenetten) – één van de gespecialiseerde investeerders waarmee ANET de samenwerking heeft gezocht. Rockstart is een zogeheten startup accelerator, die veelbelovende startups ondersteunt en intensief begeleidt. Schreur: “Het gaat om ondersteuning bij het verder ontwikkelen van hun business-, marketing- en financieringsplannen. Rockstart voert dit soort programma’s al uit sinds 2012, onder andere in de gezondheids-, voeding en landbouw-, en ICT-sector. Daardoor kunnen zij startups toegang geven tot relevante netwerken van mensen, organisaties, kennis, kunde en ervaring. Op het moment dat startups succesvol zijn, is er – naast het accelerator programma – ook vervolgkapitaal beschikbaar dat ze verder kan helpen met doorgroeien. Juist voor startups is het vinden van financiering voor verdere groei een lastige opgave. Rockstart heeft zijn specifieke aanpak ontwikkeld voor de Agri & Food-sector en op die manier al flink wat bedrijven geholpen om de volgende fase te bereiken. Voor ANET doen ze hetzelfde, voor bedrijven die de energietransitie in Nederland met innovatieve technologie stimuleren.”

Aantrekkelijke partij
Voor investeerders als Rockstart en voor de bedrijven met een groeibehoefte is APG een aantrekkelijke partner. Schreur: “Strategische partners als Rockstart brengen de kennis, kunde en ervaring mee. Wij als APG brengen het voordeel mee dat we een langetermijnbeleggingshorizon hanteren. Wij hebben meer tijd om een belegging tot volle wasdom te laten komen dan durfkapitalisten, die meestal na een jaar of vijf uitstappen. Bedrijven die op zoek zijn naar financiering om hun bedrijf te laten groeien, vinden dat een interessante propositie.”

De eerste startups die voor ANET zijn geselecteerd, zijn de bedrijven Advanced Infrastructure, Bia, Helio, Klimate, OKTO, Soolutions, Starke Energy en eDRV. Ze dragen allemaal op de een of andere manier bij aan oplossingen om de Nederlandse energiehuishouding te verduurzamen. Starke Energy plaatst binnenkort bijvoorbeeld een slimme batterij bij het kantoorgebouw van woningcorporatie Parteon in Wormerveer. De aan de batterij gekoppelde technologie maakt het mogelijk om zijn energie te gebruiken wanneer die nodig is maar terug te leveren en verhandelen wanneer er een overschot is. Met dit proefproject wil Starke kijken of de technologie ook kan worden toegepast voor betaalbare verduurzaming van huurwoningen, waarin de woningcorporaties met ruim 2,4 miljoen woningen een belangrijke rol spelen. Groeikansen voor Starke Energy dus, en daarom besloot het van oorsprong Spaanse bedrijf zich in Nederland te vestigen.

Overbelasting elektriciteitsnet
Ook Bia Power maakt deel uit van de geselecteerde startups. De software van dit bedrijf biedt een oplossing voor de sterk toenemende vraag naar stroom door de opmars van de elektrische auto (electric vehicle, EV). Op piekmomenten kan het laden tot overbelasting van het elektriciteitsnet leiden. De software van Bia Power ‘leest’ wanneer er op het stroomnet sprake is van pieken of dalen in vraag en aanbod. Dat maakt het mogelijk om optimaal te laden, waardoor het elektriciteitsnet in balans blijft en accu’s langer meegaan. Ook Bia Power is een van oorsprong Spaans bedrijf dat inmiddels bezig is zich in NL te vestigen’.

ANET heeft momenteel € 250 miljoen te beleggen en wordt beheerd door een APG team van vier beleggers. Naast fondsbeleggingen zoals Rockstart richt het team zich ook op directe investeringen in bedrijven en projecten die zich met name in de zogeheten scale-up fase bevinden (bedrijven met een bewezen technologie, die nu moeten opschalen naar commerciële toepassing). Ook bedrijven die wel al wat verder op weg zijn qua groei, zijn financierbaar voor ANET.

Belangrijke toekomstige spelers
ANET bouwt via Rockstart een portefeuille op van vijftig startups, die in de komende vijf jaar worden geselecteerd. Elk jaar worden gemiddeld acht tot tien startups toegevoegd. Eind 2021 vindt de tweede ronde plaats. Schreur: “Er wordt zorgvuldig geselecteerd, onder andere via intensieve selectiedagen. Van die selectie van vijftig bedrijven zullen er misschien tien tot twintig in aanmerking komen voor vervolgfinanciering waarmee ze verder kunnen groeien. Met zijn accelerator model blijkt Rockstart goed in staat om bepaalde risico’s bij dit soort jonge bedrijven te matigen. Een aantal bedrijven zal het niet overleven, maar we verwachten dat Rockstart sommige bedrijven kan laten groeien tot belangrijke toekomstige spelers in het energiedomein.”

Volgende publicatie:
Allemaal meedenken over duurzaam digitaliseren

Allemaal meedenken over duurzaam digitaliseren

Gepubliceerd op: 29 januari 2021

Digitalisering kan bijdragen aan een duurzame wereld. Denk aan online werken, met minder woon-werkverkeer en een dalende CO2-uitstoot als gevolg. Maar de inzet van robots, kunstmatige intelligentie en online diensten heeft ook zijn schaduwzijden, zoals banenverlies of energieslurpende datacenters. Duurzame digitalisering is mogelijk, maar alleen als overheid, bedrijven en (pensioen)investeerders samen optrekken.

 

Dit was de conclusie van een online evenement van ABP en APG, getiteld ‘Werk maken van beleggen in SDG’s: duurzame digitalisering’. Digitale technologie eist een steeds belangrijkere plaats op in de beleggingen die APG voor zijn pensioenfondsklanten doet. Niet in de laatste plaats omdat digitale oplossingen kunnen helpen bij de grote uitdagingen waarmee mens en milieu voor staan, zoals klimaatverandering, of de Covid-19-pandemie.

 

Schaduwzijden

Maar er is een andere kant van de medaille. Robotisering gaat gepaard met banenverlies en de noodzaak van omscholing. Datacenters slurpen energie – naar verwachting nemen ze binnen 20 jaar 80% van de wereldwijde energiebehoefte voor hun rekening. De grondstoffen voor computers, chips en andere hardware worden vaak onder moeilijke omstandigheden gewonnen. Zo komt de helft van alle kobalt, een onmisbare grondstof voor batterijen en accu’s voor elektrische auto’s, uit de Democratische Republiek Congo. In dat land komen veel mensenrechtenschendingen en kinderarbeid voor. Dichter bij huis roept de machtspositie van grote platforms als Facebook, Twitter en Google vragen op over dataprivacy.

 

In 1986 richtte de Nederlandse regering al een instituut op dat de impact van technologie op ons leven moest onderzoeken: het Rathenau Instituut. Deze instelling doet onder andere onderzoek naar hoe je met behulp van digitale technologie vraag en aanbod van energie op elkaar af kunt stemmen. Melanie Peters, directeur van het Rathenau Instituut: “Energie uit bronnen als wind, water, warmtekracht wordt lokaal opgewekt. Wij willen uitzoeken hoe je dit aanbod zo goed mogelijk afstemt op de vraag van mensen en bedrijven, met zo min mogelijk verspilling.”

 

Circulair ondernemen moet lonen en digitalisering kan hierbij een rol spelen

Zeggenschap over je eigen energie

Grote platformbedrijven in de Verenigde Staten en China meten nu al de energiebehoeften van mensen via hun thermostaat. Zo kunnen ze voorspellen wanneer de vraag naar energie een piek bereikt en hierop inspelen. “Handig,” zegt Peters, “maar je wil niet dat grote bedrijven of andere landen bepalen wanneer de toevoer van energie in Nederland wordt aan- of uitgezet. Dit betekent dat je niet alleen in de grote technologiebedrijven zou moeten investeren, maar ook in kleinere, innovatieve bedrijven in Nederland of Europa. En met ze in gesprek gaan over zeggenschap.”


Maurice van Tilburg kent dit soort start-ups. Hij is directeur bij Techleap.nl, een belangenorganisatie voor Nederlandse start-ups. “Een van die start-ups heeft bijvoorbeeld een slimme tool ontworpen waarmee veel energie kan worden bespaard,” vertelt Van Tilburg. “Met behulp van hun software, die gebruik maakt van onder andere kunstmatige intelligentie, kun je beter plannen en daardoor het energieverbruik in de logistiek drastisch omlaag brengen.”


Alle hens aan dek

Digitaliseren op een manier die bijdraagt aan duurzaamheid is een complex vraagstuk, waar niet één oplossing voor bestaat. “Samenwerking is cruciaal,” zegt Van Tilburg. “Zo is het voor bedrijven nu nog vaak het goedkoopst om goederen die ze niet meer gebruiken, weg te gooien. Circulair ondernemen moet lonen en digitalisering kan hierbij een rol spelen. De overheid kan bijvoorbeeld de kosten van afvalverwerking inprijzen. Maar er is ook een belangrijke rol voor pensioenbeleggers als APG en zijn pensioenfondsklanten. Investeerders met een lange adem, die met een bedrijf meedenken. Hierbij is internationale samenwerking essentieel, zodat we niet allemaal afzonderlijk het wiel uitvinden.”


“ABP zet al stappen met beleggingen in start-ups via het ABP Nederlands Energietransitiefonds (ANET) en Inkef,” zegt ABP-bestuursvoorzitter Corien Wortmann. “Maar we willen meer doen. Ik roep de overheid op om meer mogelijkheden te scheppen voor publiek-private samenwerkingen, zodat overheid en (pensioen)beleggers hun geld en deskundigheid kunnen bundelen om duurzame digitalisering mogelijk te maken.”

Volgende publicatie:
‘Het gaat beter dan gedacht’

‘Het gaat beter dan gedacht’

Gepubliceerd op: 12 januari 2021

Chief economist Thijs Knaap bij BNR over beurssentiment en rentestijging

 

De tweede coronagolf is een feit is en Nederland moet nog drie weken langer op slot, maar op de beurzen is er geen zuchtje tegenwind te bespeuren. Sterker nog: analisten zijn in hun voorspellingen over winsten ‘buitengewoon positief’. Dat vertelt APG’s Thijs Knaap in het programma Zakendoen op BNR Nieuwsradio. “De cijfers van bedrijven die we volgen waren het afgelopen kwartaal niet zo slecht als men eerder dacht. En de verwachting is dat dit herstel doorzet.”

 

Knaap, chief economist bij APG, schuift geregeld aan bij het beleggerspanel van Zakendoen. In de uitzending van vandaag bespreekt hij ook de licht stijgende rente. En wat het presidentschap van Biden daarmee te maken heeft. “De Amerikaanse rente loopt op. En dat doet ‘ie sinds de resultaten van de senaatverkiezingen in Georgia bekend zijn”, vertelt hij in gesprek met presentator Thomas van Zijl en panellid Martine Hafkamp. “Daarmee kan Biden straks zijn beleid uitvoeren zonder dat hij in de wielen wordt gereden door het congres. En dat betekent dat er vanuit de VS veel meer stimulans gaat komen en dat er veel meer geleend moet worden. De Europese rente pikt daar iets van mee. Het nieuws van die stimulans is best goed voor aandelen. Het betekent dat we de kans op recessie iets lager kunnen inschatten.”

 

Andere kijk op de economie

Een recessie die zich volgens veel economen in het eerste kwartaal van 2021 zomaar eens kan laten zien. Vanwaar dat optimisme bij de analisten? Knaap: “Ik kijk naar het algemene beeld en volg analisten die voor banken groepen bedrijven volgen. Die geven een voorspelling af: wat gaan die bedrijven verdienen en hoeveel winst wordt er gemaakt? Vervolgens gaan analisten die voorspellingen herzien. En als ze goed nieuws krijgen, wordt het iets meer, bij slecht nieuws iets minder. Wat je de laatste maanden ziet, is dat de herzieningen buitengewoon positief zijn. Die zijn in de geschiedenis nog niet zo positief geweest als nu. Dat betekent niet dat er winstgroei is, maar dat de eerste voorspellingen héél slecht waren en de nieuwe stukken beter. Dat is nog steeds niet goed. Maar het geeft wel aan dat we een draai gemaakt hebben in hoe de naar de economie kijken.”

 

Beluister de hele uitzending op BNR Nieuwsradio.

Volgende publicatie:
Pensioen Pro Awards voor BPF Schoonmaak en BpfBOUW

Pensioen Pro Awards voor BPF Schoonmaak en BpfBOUW

Gepubliceerd op: 11 december 2020

BpfBOUW heeft de zilveren Pensioen Pro Award gewonnen voor Beste grote pensioenfonds. BPF Schoonmaak sleepte de Pensioen Pro Award Diversiteit & Inclusie naar binnen.

 

BpfBOUW won deze hoge onderscheiding in de pensioenbranche omdat het als enige van de grote pensioenfondsen in 2020 – voor de derde maal op rij – de pensioenen kon verhogen. De vakjury prees BpfBOUW voor zijn goede strategie in moeilijke tijden – “de hoogste dekkingsgraad van de grote fondsen, een echte langetermijnbelegger.” Verder roemde het juryrapport de grote aandacht voor duurzaamheid en “het oog voor human capital van de deelnemers”.

Award voor BPF Schoonmaak

BPF Schoonmaak kreeg de prijs voor Diversiteit en Inclusie vanwege zijn lef om het belang van diversiteit en etniciteit aan de orde te stellen. Op de eigen website zegt het pensioenfonds hierover: "Waar je ook vandaan komt en of je nou man of vrouw bent, oud of jong: iedereen verdient een plek". Die overtuiging draagt BPF Schoonmaak niet alleen uit: ze laten het ook overtuigend zien in de samenstelling van hun bestuur.

Beste communicatie-initiatief

Tot slot rolde de Pensioenchecker uit de bus als beste Communicatie-initiatief. De Pensioenchecker is een mobiele app waarmee deelnemers snel kunnen opzoeken hoeveel netto pensioen zij kunnen verwachten. De tool is het product van een samenwerking tussen verschillende pensioenfondsen, onder leiding van de Pensioenfederatie. Het Experimenten Team van ABP/APG ontwikkelde het prototype. De jury prees het feit dat meerdere partijen uit de pensioensector hieraan hebben gewerkt. Eerder won de Pensioenchecker ook al de Pensioen Wegwijzer-Award 2020.

 

De prijzen werden op donderdagavond 10 december online uitgereikt aan de winnaars, na afloop van het Pensioen Pro Jaarcongres. Lezers en luisteraars van Pensioen Pro, het Financieele Dagblad en radiozender BNR konden stemmen voor de publieksprijs.

Volgende publicatie:
‘We zien kansen in betaalbare huurwoningen in steden’

‘We zien kansen in betaalbare huurwoningen in steden’

Gepubliceerd op: 1 december 2020

Robert-Jan Foortse, Hoofd Europees vastgoed bij APG, over de beleggingsstrategie na corona

 

Ook voor vastgoedbeleggers is 2020 een zeer turbulent jaar. Kantoren staan leeg omdat werknemers vanuit huis werken, consumenten shoppen steeds meer online, winkeliers hebben de grootste moeite hun huur te betalen. Hoe speelt een grote vastgoedbelegger als APG hier op in? Door veel flexibeler te zijn, vertelt Robert-Jan Foortse, Hoofd Europees vastgoed bij APG. “De tijd dat je als belegger een kantoor kocht, een huurcontract voor 10 of zelfs 25 jaar kon afsluiten, en dan achteroverleunend ieder kwartaal alleen een factuur hoefde te sturen is echt wel voorbij.”

 

De vastgoedmarkt is nu enorm hectisch, in hoeverre heeft dat impact op jullie beleggingsstrategie?

“Een deel van ons vastgoed is beursgenoteerd, daar kunnen we vrij snel in schuiven als we andere accenten willen leggen; bijvoorbeeld wat meer beleggen in datacenters en wat minder in winkels. Maar onze beleggingsstrategie verandert niet wezenlijk door de coronacrisis. We willen een portefeuille van wereldwijde vastgoedbeleggingen opbouwen en beheren die een voorspelbaar dividend biedt, en op de lange termijn in waarde groeit. Dat is wat onze klanten van ons verlangen. Rendement staat voorop, zodat deelnemers verzekerd zijn van een betaalbaar pensioen. Daarnaast staat verduurzaming van ons vastgoed bovenaan onze agenda, dat heeft echt topprioriteit.”     

 

In welke regio’s beleggen jullie en waarin?

“We beleggen wereldwijd zo’n 42% in Europa, 30% in Noord- en Zuid-Amerika, en 28% in Azië. Binnen Europa gaat het dan vooral om beleggingen in Nederland, Engeland, Duitsland en Frankrijk. Van ons totaal aan beleggingen, medio november zo’n 535 miljard euro, zit ruim 42 miljard euro in vastgoed. We investeren niet alleen in woningen, winkels, outlet centers en kantoren, maar ook in logistiek, denk aan magazijnen en distributiecentra. Een kleiner deel beleggen we onder andere in hotels, studentenhuisvesting en datacenters. Kortom, een heel uiteenlopende vastgoedportefeuille waardoor we onze risico’s goed hebben gespreid.”

 

Werkt deze gespreide aanpak ook tijdens een megacrisis als de coronapandemie? 

“Ook wij zullen in 2020 waarschijnlijk een negatief rendement draaien. Dat zijn we bepaald niet gewend, we boekten de afgelopen vijftien jaar een gemiddeld rendement van 8,7% per jaar. En let wel, dat gemiddelde is dus inclusief de gevolgen van de financiële crisis van 2008, toen het ook erg slecht ging. Kantoren en winkels staan nu onder druk, maar we zien tegelijk dat de woningportefeuille stabiel is en dat datacenters en logistiek vastgoed heel goed gaan. Dat geldt ook voor outlet centers zoals Batavia Stad Fashion Outlet in Lelystad, die zien de bezoekersaantallen nauwelijks dalen. Dus ja, het nut van een goed gespreide portefeuille bewijst zich eens te meer.”

 

De huurinkomsten zullen voorlopig onder druk blijven, hoe gaat APG daarmee om? Nu nog winkelpanden verkopen brengt waarschijnlijk weinig op…

“De tijd dat je als vastgoedbelegger een kantoor kocht, een huurcontract voor 10 of zelfs 25 jaar kon afsluiten, en dan achteroverleunend alleen ieder kwartaal een factuur hoefde te sturen, is echt wel voorbij. En de zekerheid dat een huurder altijd zijn huur betaalt, is nu ook gaan wankelen. Op zich logisch, als je inkomsten stilvallen. Maar ondanks dat ze gewoon een contract hebben redeneren sommige huurders nu: als mijn buurman stopt met huur betalen, waarom zou ik die dan nog wel betalen? Bovendien adviseerden overheden in sommige landen dit voorjaar winkeliers min of meer om huurbetaling uit te stellen. Hierdoor leek het ineens maatschappelijk geaccepteerd te worden om de afspraken van een huurcontract te negeren. Dit soort ontwikkelingen hebben wij niet in de hand, dus dat betekent dat wij gek genoeg veel tijd moeten besteden aan het naleven van contracten. Maar bovenal betekent het dat wij ons veel flexibeler moeten opstellen.”

 

Hoe dan?

“Je moet veel dichter bij je huurder zitten om het maximale rendement uit je gebouw te halen. Daarom kiezen wij steeds vaker voor beleggingen waarbij wij meer controle hebben en nauwer kunnen samenwerken met de operationele, lokale partner die het gebouw echt beheert. Nee, dat doen wij niet zelf, daar hebben we niet de mankracht voor. Neem onze belegging in The Student Hotel, een Nederlandse  aanbieder van studentenhuisvesting in Europa met vestigingen in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Maastricht, Groningen en Delft. In The Student Hotel aan de Wibautstraat in Amsterdam, in het voormalige kantoorpand van Parool en Trouw, wonen studenten, kunnen hotelgasten een kamer boeken, en kunnen flexwerkers overdag rustig werken. Er is een restaurant en er zijn allerlei sportvoorzieningen. In de kelder, waar vroeger de drukpersen stonden, zit nu een zwembad waar je les kunt krijgen van Johan Kenkhuis, een voormalige Olympische zwemmer. Het is een levendig gebouw, met allerlei functies. Een prachtig voorbeeld hoe je flexibel en creatief om kunt gaan met de ruimtes in een pand.”

 

En kantoorpanden?

“Daar zou ik diezelfde flexibiliteit ook graag zien: veel huurders weten nu echt niet hoe lang ze er willen zitten, en met hoeveel medewerkers. Dus pin ze dan niet vast op een langjarig huurcontract. Verhuur bijvoorbeeld een verdieping tijdelijk aan flexwerkers. Als verhuurder c.q. eigenaar moet je dicht op je huurders zitten, zodat je weet wat ze willen.”

 

Een ander voorbeeld zijn hotels die, nu hotelgasten wegblijven, lege kamers per dag verhuren aan flexwerkers. Ziet APG daar ook kansen?

“Ja, dat is ook een mooi voorbeeld van flexibel denken. We zijn al in 2008 in CitizenM gestapt, de succesvolle hotelketen van ondernemer Rattan Chadha. Die heeft nu twee opties gelanceerd: je kunt in zijn hotels een abonnement nemen op een werkruimte. En een “global passport” kopen waarmee je in alle CitizenM-hotels ter wereld een kamer kunt huren voor een maand, voor omgerekend ongeveer 50 euro per nacht. Op dat vlak zoeken we zeker naar nieuwe kansen.”

 

Even los van de huidige coronacrisis, door welke langjarige megatrends laten jullie je leiden bij de selectie van investeringen?

“Bijvoorbeeld door de demografische en sociale veranderingen. Elke generatie, van babyboomers tot millennials tot de generatie Z, heeft zijn eigen voorkeuren, wensen en behoeften. Mensen worden ouder, en wonen langer thuis. Daarnaast zullen mensen de komende decennia meer naar steden trekken, al zitten we nu even in een periode dat mensen sommige steden juist ontvluchten. Die trends betekenen dat er kansen liggen in onder meer zorgvastgoed en betaalbare huurwoningen in steden. Zo beleggen we, via een belegging in het Australische Lendlease, in Australisch seniorenvastgoed. Daarbij gaat het om villa’s voor gepensioneerden in aparte dorpjes, die helemaal op hun behoeften zijn ingericht. In Europa zoeken we nog naar iets dergelijks. En in Londen investeren we nu in het bouwen en verhuren van betaalbare huurwoningen, waar de komende jaren veel vraag naar zal zijn. Daarnaast neemt door technologische trends als digitalisering en de groei in e-commerce, de vraag naar bijvoorbeeld distributiecentra en datacenters sterk toe.”

 

En de trend van verduurzaming?
“Die trend staat bij ons met stip op één. In 2008 stonden we mede aan de wieg van “GRESB”, de Global Real Estate Sustainability Benchmark. Vrijwel alle partijen in de vastgoedsector volgen nu deze richtlijn, waarmee je heel goed de duurzaamheidsprestaties van vastgoedbeleggingen kunt meten. Daarbij is de lat in de loop der jaren steeds hoger gelegd. Onze vastgoedportefeuille scoort elk jaar ruim beter dan het gemiddelde, meer dan 65% van onze investeringen scoort vier of vijf sterren, de hoogste categorieën in GRESB. En bij elke nieuwe investering verplichten wij de betreffende partijen niet alleen om mee te doen aan GRESB, maar ook om zich te committeren om in goed overleg met ons te komen tot een 4-5 sterren beoordeling.”

 

Daarnaast maakte APG in mei bekend zich te committeren aan ‘CRREM, de Carbon Risk Real Estate Monitor. Waarom?
“Deze Monitor maakt voor verschillende types vastgoed duidelijk hoeveel CO2 per vierkante meter ze jaarlijks tot 2050 mogen uitstoten om binnen de doelstellingen van het Klimaatakkoord van Parijs te blijven. Zo kunnen we meetbaar maken in hoeverre we met onze vastgoedinvesteringen een bijdrage leveren. En we kunnen er vastgoedmanagers en beursgenoteerde vastgoedbedrijven op aanspreken als ze in onze ogen onvoldoende bijdragen aan de doelen van het Klimaatakkoord.”

 

Die zullen daar niet altijd blij mee zijn? Verduurzamen betekent immers flink investeren…
“Ja, het levert soms discussie op. Maar gelukkig begrijpt iedereen tegenwoordig de noodzaak van verduurzaming. Het wordt soms lastig als je gaat rekenen. Maar vergeet niet dat verduurzaming ook geld kan opleveren. Denk aan substantieel lagere energiekosten. Of de hogere huur die je als pandeigenaar kunt vragen als je een heel duurzaam pand aanbiedt aan mogelijke huurders. Daarnaast willen steeds meer huurders alleen maar verantwoorde panden huren, omdat ook zij in al hun activiteiten willen vergroenen.”

Gaat de verduurzaming in de vastgoedsector jou snel genoeg?
“Gevoelsmatig zeg ik: we gaan nog te langzaam. APG loopt op dit punt voorop in de vastgoedwereld, dat durf ik wel te zeggen. Daarom trekken we waar mogelijk op met andere grote beleggers. Want samen bereik je meer.”

 

We voeren dit gesprek nu ieder vanuit ons eigen huis. Blijven mensen ook na de coronacrisis geheel of gedeeltelijk vanuit huis werken? Of komt iedereen weer terug naar kantoor?
“Het antwoord hangt mede af van de cultuur waarin je werkt. Onze collega’s in Hongkong zijn vaak wat kleiner behuisd en willen dolgraag fulltime terug naar kantoor. Ikzelf eerlijk gezegd ook, want ik mis het contact met mijn team. Maar goed, andere mensen blijven graag deels vanuit huis werken. Het gaat spannend worden welke blijvende impact de coronacrisis zal hebben op onze vastgoedbeleggingen.”